Wyroby tytoniowe są najbardziej opodatkowanymi dobrami konsumpcyjnymi na świecie. Często ponad połowę ceny detalicznej stanowią podatki, które przynoszą władzom ponad 200 mld USD wpływów rocznie.
Podatki od wyrobów tytoniowych mają pomóc rządom w osiągnięciu wielu celów. Władze wykorzystują podatki akcyzowe i inne narzędzia polityki fiskalnej, aby wygenerować wpływy do budżetów. Narzędzia fiskalne można także wykorzystywać do celów związanych ze zdrowiem publicznym poprzez zmniejszenie konsumpcji wyrobów tytoniowych. Przykładowo, narzędziami polityki fiskalnej posługuje się Ramowa Konwencja Kontroli Rynku Wyrobów Tytoniowych (FCTC) Światowej Organizacji Zdrowia. Zgodnie z artykułem 6 FCTC, „narzędzia cenowe i podatkowe stanowią skuteczny i ważny sposób zmniejszania konsumpcji tytoniu w różnych grupach społecznych, w szczególności wśród młodzieży”.
Zasadniczo produkty tytoniowe obłożone są trzema rodzajami podatków:
- podatek akcyzowy – podatek nakładany na wybrane produkty konsumpcyjne, dotyczący zwykle alkoholu, tytoniu i paliw, a w niektórych krajach także takich produktów jak napoje bezalkoholowe, kawa i herbata;
- cła, dotyczące tylko towarów importowanych; oraz
- podatek od wartości dodanej (VAT) – ogólny podatek konsumpcyjny stosowany do wszystkich towarów i usług.
Podatki akcyzowe od papierosów mają zróżnicowaną strukturę. W niektórych krajach, np. w Australii, RPA czy Norwegii, obowiązuje kwotowy podatek w formie stałej kwoty od papierosa. W innych krajach, np. w Tajlandii, Paragwaju, Wenezueli i Bośni, pobierany jest podatek procentowy, obliczany jako procent ceny. Systemy te zwane są „jednopoziomowymi”, ponieważ wszystkich papierosów dotyczy taka sama stawka podatku (kwotowa bądź procentowa).
Wiele państw zdecydowało się jednak na bardziej skomplikowane systemy. Dość często spotyka się systemy tak zwane „wielopoziomowe”, w których papierosy dzieli się na kategorie (na przykład w zależności od ceny detalicznej, długości papierosów czy rodzaju opakowania) i dla każdej kategorii ustala inną stawkę podatku.
Powszechne są też „,mieszane” systemy opodatkowania. Łączą się w nich elementy stawki kwotowej i procentowej. Systemy mieszane obowiązują wszystkie państwa Unii Europejskiej. Natomiast poza UE mieszane systemy opodatkowania stosują między innymi: Szwajcaria, Rosja, Ukraina i Meksyk. W wielu krajach nakładających podatki procentowe lub mieszane stosuje się także „akcyzę minimalną”, niezależnie od struktury opodatkowania gwarantującą minimalną kwotę podatku od każdego papierosa.
Minimalny podatek akcyzowy
Wiele państw, w których obowiązuje akcyza procentowa, w celu ochrony wpływów z akcyzy i osiągnięcia celów w dziedzinie zdrowia publicznego ustanowiło akcyzę minimalną. Minimalny podatek akcyzowy gwarantuje bowiem minimalny dochód z podatku od każdej paczki papierosów, bez względu na jej cenę detaliczną. Ogranicza on także korzyści płynące z akcyzy procentowej dla tańszych marek, dzięki czemu zapobiega rozpowszechnieniu się tanich papierosów, stanowiących zagrożenie dla zdrowia publicznego.
Od stycznia 2011 r. 24 z 27 państw Unii Europejskiej włącznie z Niemcami, Grecją, Włochami, Holandią, Polską, Hiszpanią i Francja stosuje minimalny podatek akcyzowy. W innych rejonach świata minimalną akcyzę przyjęły między innymi: Argentyna, Izrael, Rosja, Szwajcaria, Turcja i Ukraina.
Ze zróżnicowania struktur opodatkowania wynikają duże różnice cen papierosów, zarówno wewnątrz danego kraju, jak i pomiędzy państwami. Na przykład w systemie podatku kwotowego od każdego papierosa w kraju należna jest taka sama kwota podatku. Natomiast w systemie podatku procentowego akcyza należna od papierosów tańszych jest niższa niż od papierosów Premium (o wyższej jakości i cenie), co powoduje większe różnice cenowe. Na poniższym wykresie przedstawiono występujący w kilku krajach procentowy stosunek akcyzy na tanie papierosy do akcyzy na papierosy w cenie Premium.
Produkty tytoniowe inne niż papierosy (cygara, cygaretki, tytoń drobno krojony do papierosów skręcanych własnoręcznie, tytoń do fajek, snus, tytoń do żucia i inne) podlegają opodatkowaniu akcyzą w większości krajów (choć nie we wszystkich). Jednak w większości państw stawki podatku od takich produktów są znacznie niższe niż od produkowanych papierosów. Na poniższym wykresie porównano poziom opodatkowania papierosów i tytoniu drobno krojonego (do papierosów skręcanych własnoręcznie) w niektórych państwach UE.
Nasze stanowisko
Polityka fiskalna powinna zmierzać zarówno do uzyskiwania wpływów, jak i osiągania celów w dziedzinie zdrowia publicznego. Eksperci związani ze zdrowiem publicznym uznają narzędzia fiskalne, na przykład podatkowe i cenowe, za kluczowy składnik wszechstronnej polityki tytoniowej.
Jednak nie popieramy nadmiernych podwyżek podatków, mogących skutkować niekorzystnymi zjawiskami, szkodzącymi zdrowiu publicznemu. Zadaniem władz jest znalezienie punktu równowagi pomiędzy uzyskaniem takiego poziomu opodatkowania, który umożliwia osiągnięcie celów polityki tytoniowej, a utrzymaniem cen produktów tytoniowych na poziomie osiągalnym dla pełnoletnich osób palących. Znalezienie tego punktu równowagi uzależnione będzie od wielu czynników o charakterze lokalnym. Jak uznał Międzynarodowy Fundusz Walutowy: „stawki akcyzy od wyrobów tytoniowych muszą być uzależnione od siły nabywczej miejscowych konsumentów, stawek w krajach ościennych oraz przede wszystkim od tego, na ile organy podatkowe mają chęć i możliwość wyegzekwowania stosowania tych stawek”.[1]
Do czynników mających kluczowe znaczenie przy ustalaniu stawki podatku należy wpływ podwyżek podatku na rozwój nielegalnego handlu. Jest oczywiste, że nielegalny handel powodowany jest wieloma czynnikami — w tym nadmiernym opodatkowaniem. Mimo że możliwe jest utrzymywanie wysokiego poziomu opodatkowania bez odpowiednio wysokiego poziomu przemytu, to podatki są niezwykle ważnym czynnikiem zachęcającym do nielegalnego handlu i odgrywającym ważną rolę w jego rozwoju. Co więcej, nieodzowna dla władz jest możliwość, wola oraz umiejętność egzekwowania prawa i kontroli granic państwa. Jak pokazuje doświadczenie, polityka stopniowych, regularnych podwyżek podatków w połączeniu ze skutecznym zwalczaniem nielegalnego handlu stanowi najlepszy sposób osiągnięcia przez rządy celów zarówno w dziedzinie wpływów podatkowych, jak i zdrowia publicznego, przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka, że polityka taka będzie stymulować i sprzyjać nielegalnemu rynkowi.
Władze powinny mieć na uwadze nie tylko optymalny poziom opodatkowania, ale przede wszystkim odpowiednią jego strukturę. Przy nieodpowiedniej strukturze opodatkowania może najwyżej dojść do zmiany popytu w kierunku papierosów o niższym opodatkowaniu bądź pozostałych produktów tytoniowych. W naszej ocenie, należy kierować się tym, iż względy zdrowia publicznego nie przemawiają za systemem opodatkowania, który skłaniałby pełnoletnich konsumentów do sięgania po tańsze marki – wobec znanego faktu, że bezpieczne papierosy nie istnieją. Stąd też popieramy zasadniczo struktury opodatkowania kwotowego, akcyzy minimalnej oraz harmonizację opodatkowania produkowanych papierosów i innych konwencjonalnych wyrobów tytoniowych, takich jak tytoń drobno krojony.
[1] Curbing the Epidemic, 1999, Bank Światowy. Appendix A, A view from the International Monetary Fund. („Ograniczyć epidemię. Załącznik A, Opinia Międzynarodowego Funduszu Walutowego.”)